Ba băng, dữ liệu và khoảng trống chưa ai đếm

Có một buổi tối tôi ngồi ở một câu lạc bộ bi-a gần đường Lạch Tray, Hải Phòng, nhìn Trần Quyết Chiến xử lý thế băng cuối cùng của một ván ba băng. Điện thoại tôi ghi lại được đúng 34 giây. Trên màn hình, một bình luận viên thốt lên: "Cậu ấy chơi bằng bản năng." Tôi tua lại đoạn ấy bảy lần. Bảy lần, tôi không tìm thấy bản năng. Tôi tìm thấy một chuỗi quyết định có thứ tự: chọn đường chạm thứ hai, dịch điểm chết trên băng, giữ độ xoáy trong một giới hạn mà cổ tay phải cảm được. Ba giây trước khi ra cơ, mắt cậu ấy quét qua hai viên bi còn lại rồi trở về bi cái. Đó là một mô hình bị nén đến mức không còn nhìn thấy con số. Nén đủ lâu, người ta gọi nó là trực giác.

Tôi viết câu này không phải để hạ thấp trực giác. Tôi viết vì trong bốn năm làm nghề phân tích cá cược, tôi đã nhiều lần nghe chính mình nói "bản năng" khi thứ tôi đang thiếu chỉ là dữ liệu. Dữ liệu không bao giờ nói dối, nhưng tôi đã từng nghe nhầm. Và trong bi-a, tôi nghe nhầm nhiều hơn bất kỳ môn nào khác.

Bóng đá có Opta, có StatsBomb, có hàng nghìn trận được gán nhãn từng đường chuyền. Ba băng thì không có gì tương đương. Không có cơ sở dữ liệu công khai nào đếm được tỷ lệ thành công của một cú đánh dày so với một cú đánh mỏng. Không có nơi nào lưu lại rằng ở ván thứ mười hai, khi tỷ số đang là 38-40, một tay cơ chọn phương án an toàn thay vì tấn công, và lựa chọn đó có đúng hay không.

Điều đáng nói là bi-a không hề thiếu con số. Mỗi ván đấu là một dãy số liên tục: tỷ số, số lượt cơ, thời gian mỗi lượt, tỷ lệ ghi điểm trung bình, số lần đánh hỏng. Các giải ba băng chuyên nghiệp công bố average của từng tay cơ sau mỗi trận. Nhưng average là một chỉ số tổng hợp thô. Nó giống như nhìn vào tỷ lệ kiểm soát bóng của một đội bóng đá rồi kết luận cả trận đấu. Nó cho bạn biết kết quả, không cho bạn biết quá trình.

Tôi từng thử dựng một bảng theo dõi thủ công cho một giải ba băng khu vực. Tôi ghi lại 41 ván của tám tay cơ. Với mỗi lượt cơ, tôi đánh dấu ba thứ: vị trí bi cái, phương án được chọn, và kết quả. Sau hai tuần, tôi có một tập dữ liệu nhỏ đến mức đáng thương. Nhưng nó đủ để cho tôi thấy một điều mà không bảng điểm nào cho thấy.

Điều tôi thấy là thế này. Trong ba băng, các tay cơ hàng đầu không thắng bằng cách ghi nhiều điểm hơn ở mỗi lượt. Họ thắng bằng cách giảm số lượt cơ chết — những lượt mà sau khi ra cơ, bi cái rơi vào vị trí không thể tấn công và buộc phải đánh an toàn. Trong 41 ván tôi ghi, những tay cơ có average cao không hẳn là những người có nhiều cú ăn điểm dài. Họ là những người có ít lượt cơ bị kẹt nhất.

Con số đó không xuất hiện trên bảng tỷ số. Nó không xuất hiện trong thống kê của liên đoàn. Nó chỉ xuất hiện khi bạn chịu ngồi lại và đếm.

Tôi nhớ một trận bán kết mà Nguyễn Đức Anh Chiến đối đầu với một tay cơ Hàn Quốc. Trên bảng, average của hai người gần như ngang nhau. Nhưng khi tôi tua lại, sự khác biệt nằm ở chỗ khác. Tay cơ Hàn Quốc có những cú ăn ba, ăn bốn rất đẹp mắt. Nhưng sau mỗi cú như vậy, bi cái của anh ta thường trôi vào vùng chết gần băng dài. Đức Anh Chiến thì ngược lại. Những cú ăn điểm của anh ít hào nhoáng hơn, nhưng bi cái luôn dừng ở vùng trung tâm, nơi có ít nhất hai phương án tấn công tiếp theo. Ai xem cho vui sẽ nhớ cú ăn bốn của người Hàn. Ai đếm thì thấy Đức Anh Chiến kiểm soát trận đấu tốt hơn.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại một chút, vì nó liên quan đến cách chúng ta đọc bi-a.

Trong bóng đá, người ta đã học được cách tách kiểm soát bóng khỏi kiểm soát trận đấu nhờ những chỉ số như PPDA hay progressive passes. Trong bi-a, chúng ta vẫn dùng average như một thước đo duy nhất. Vấn đề là average gộp chung mọi thứ vào một con số. Nó không phân biệt một cú ăn điểm trong thế dễ với một cú ăn điểm trong thế khó. Nó không phân biệt một lượt cơ an toàn chủ động với một lượt cơ an toàn vì bị dồn vào thế bí. Một tay cơ đánh an toàn giỏi và một tay cơ đánh an toàn kém có thể có cùng average.

Tôi không viết để thuyết phục ai. Tôi viết để dữ liệu có người làm chứng.

Để tôi kể thêm một chuyện nữa. Năm ngoái, tôi theo dõi một giải đấu trong nhà kéo dài ba ngày tại miền Bắc. Một tay cơ trẻ mà tôi để ý có average thấp hơn đối thủ trong cả ba trận vòng bảng, nhưng vẫn thắng hai trong ba trận đó. Nếu chỉ nhìn bảng điểm, người ta sẽ gọi đó là may mắn. Tôi ngồi lại với băng ghi hình và thấy một mẫu hình khác. Tay cơ này chọn đánh an toàn rất sớm trong ván, thường là ở lượt cơ thứ ba hoặc thứ tư. Cách chơi đó khiến average của anh ta thấp, vì mỗi lượt cơ chỉ ghi được một hoặc hai điểm. Nhưng nó cũng kéo đối thủ vào những tình huống mà tỷ lệ thành công của đối thủ giảm mạnh.

Nói cách khác, anh ta đang đánh đổi điểm số lấy thế trận. Và anh ta đang thắng cái đổi đó.

Không có chỉ số nào trên đời ghi lại sự đánh đổi ấy. Average chỉ ghi lại kết quả cuối cùng, không ghi lại giá mà tay cơ đã trả để có kết quả đó.

Điều kỳ lạ là ngành công nghiệp bi-a đã có đủ công nghệ để làm việc này từ lâu. Một chiếc điện thoại hiện tại quay được 240 khung hình mỗi giây. Máy tính thị giác đã đủ khả năng nhận diện vị trí bi trên mặt bàn với sai số dưới một milimét. Vấn đề không phải là kỹ thuật. Vấn đề là không có ai trả tiền cho việc gán nhãn. Trong bóng đá, một công ty dữ liệu thu được hàng triệu đô từ các nhà cái và đài truyền hình. Trong ba băng, thị trường đó nhỏ hơn đến mức không ai muốn xây cơ sở hạ tầng.

Tôi biết cảm giác đó. Tôi từng dành một tháng để dựng một bảng dữ liệu cho một giải đấu nhỏ, và cuối cùng tôi bán được đúng hai bản báo cáo. Hai. Số công sức đó, nếu đổ vào bóng đá, có thể đã sinh lời gấp mười lần. Nhưng tôi vẫn làm, vì lý do giống như lý do tôi viết bài này: nếu không ai đếm, thì mãi mãi sẽ không có ai biết.

Có một biến số nữa mà dữ liệu kiểu bóng đá không nắm được: mặt bàn. Trong ba băng, mặt bàn không phải là một hằng số. Độ ẩm thay đổi theo thời tiết, theo số người ngồi trong phòng, theo việc điều hòa có bật hay không. Một mặt bàn ở Hải Phòng vào tháng Tư sẽ khác với chính mặt bàn đó vào tháng Mười Hai. Vận tốc băng thay đổi, độ nảy của bi thay đổi, và mọi tính toán xoáy của tay cơ đều phải hiệu chỉnh lại.

Đây là lý do tôi không bao giờ dùng một chỉ số đơn lẻ để kết luận về một tay cơ. Một average đẹp đạt được trên mặt bàn nhanh không cùng nghĩa với một average tương tự đạt được trên mặt bàn chậm. Nếu bạn gộp hai thứ đó lại, bạn đang so sánh táo với cam. Và tôi đã từng phạm sai lầm đó. Tôi đã từng ca ngợi một tay cơ dựa trên chuỗi trận đấu trên bàn nhanh, rồi thất vọng khi anh ta chuyển sang bàn chậm. Lỗi không phải ở anh ta. Lỗi ở mô hình của tôi, khi nó quên mất rằng cây cơ không đánh trên mặt bàn trừu tượng.

Nhưng tôi phải thành thật với chính mình ở đây. Có một lý do khiến bi-a không có hệ thống dữ liệu như bóng đá, và lý do đó không chỉ là tiền.

Bóng đá cần dữ liệu vì bóng đá là môn của xác suất tập thể. Một đội có thể chơi tốt và thua, chơi dở và thắng. Người hâm mộ cần một công cụ để phân biệt may mắn với thực lực. Bi-a thì khác. Trong một ván ba băng, mọi thứ diễn ra trước mắt bạn. Bạn thấy bi cái đi đâu, bạn thấy tay cơ chọn gì. Không có khói mù chiến thuật như một hàng phòng ngự bốn người. Sự minh bạch của bi-a khiến nhu cầu về dữ liệu trở nên ít cấp thiết hơn.

Và có một điều nữa, khó nói hơn: cộng đồng bi-a có thể không thực sự muốn dữ liệu. Bí ẩn là một phần của môn thể thao này. Khi bạn nói "cậu ấy chơi bằng bản năng", bạn đang tặng cho tay cơ một vầng hào quang mà một bảng Excel không thể tặng. Dữ liệu sẽ bóc vầng hào quang đó ra, biến một nghệ sĩ thành một người ra quyết định. Không phải ai cũng muốn điều đó.

Tôi đã từng nghĩ dữ liệu là trung lập. Nó không trung lập. Nó là một lựa chọn về việc chúng ta muốn nhìn thấy gì ở môn thể thao này.

Nếu ngày mai có ai đó dựng được một hệ thống theo dõi ba băng tử tế, tôi tin điều đầu tiên nó thay đổi không phải là cách chúng ta xem bi-a, mà là cách chúng ta gọi tên nó. "Bản năng" sẽ trở thành một giả thuyết cần kiểm chứng, không phải một lời khen. Ba nghìn trận để tôi biết rằng một trận có thể dạy nhiều hơn tất cả. Tôi không chắc mình đủ can đảm để tin vào điều đó ngay lúc này. Nhưng tôi sẽ ghi lại.